Пройденная дорога

9 класс

9 класс

Бирский район

Бирский район

Бирский район

Бирский район

г. Бирск

г. Бирск

Лучший вратарь

Лучший вратарь

10 класс

10 класс

Эртыме корно

На марийском языке

Наркоманий, алкоголизм да тамак шумшмаш

ваштареш кучедалмылан лӱмлымӧ ий вашеш

 

Шуко гана илышыште арака мыланем чаракым шынден. Кочо гынат, ом пале молан, аракам йӱаш логалын. Кызыт, кунам мый тиде аяр деч утленам, чӱчкыдынак шке семынем шонкален шинчем: «Молан гын айдеме аракам йӱеш?» Икана, Библийым лудмем годым, мый декем тыгай шонымаш тольо: «Арака – тиде Едем садерыште кушшо кушкыл. Лӱмжӧ тудын поро ден осалым ончыктышо пушеҥге». Акрет годсо книгаште возалтын, пуйто кӧ тиде пушеҥгын саскажым (олмажым) кочкеш, тудо кола. Очыни, тыгак и лиеш. Кӧ икана аракам подылын гын, умбакыже колымешкыже йӱын. Кӧ шукырак, кӧ  шагалрак. Улыт, конешне, еҥ-влак, кӧмыт огыт йӱ, но шукынжо содоки йӱмыштым чарнен огытыл.

Изи годым мый пример лийын шогаш шоненам ыле. Коммунист партийын туныктымыжым да кӱштымыжым чынлен шукташ тыршенам. Коммунист-влакын моральный кодексышт мыланем пеш чот келшен. Тугодым Юмылан ӱшанаш огыт кӱштӧ ыле. Юмо уке, маныт ыле. Школышто тунеммем годым «Савик» ойлымашым йӧратен-йӧратен лудым. Савикын юмоҥа-влакым кычкен аҥам куралаш шонымыжо пеш оҥай, кызыкле чучо. Туге гынат, коммунист ӱшанымаш шӱмым лыпландарен ыш керт. Молан манаш гын, икана шкемым чаманен пеш чот шортым: «Мый колем гын, ош тӱня мыланем пыта. Мый нигунамат ом лий. Нимомат ышташ ок лий. Тый иканат от лий, ӱмырешлан йомат». Пошкудо кувай, лӱмжӧ Тоймалче, шортмемым ужо да лыпландараш тӱҥале:

- Кунам шоҥгемат, илен ноет, колаш уже от лӱд.

Кугеммеке, йолташ ден палыме-влак арака чаркым подылаш ӱжаш тӱҥальыч. Ик гана подыльым, вес гана подыльым, келшыш. Йӱмӧ сайын йылмем рудалташ тӱҥале. Ик йолташем, Алеша лӱман, тиде шот дене тыгеракын каласыш:

- Анатолий, тыйым мӧҥгешла ышташ кӱлеш. Йӱмет годым пеш сайын, мастарын кутырет, умшат лым ок лий. Айыкет дене тый дечет ик мутымат налаш ок лий.

Эше ик случайым шарнем. Свердловск ола гыч Бирск олаш толын волышым. Памаш ялышкем каяш вараш кодым. Пычкемышалтат, унагудыш ошкыльым. Номерым налмем годым шкенан ялын Валентиным ужым. Тудын дене пырля ик номерыште верланышна. Валентин мыйым рестораныш ӱжаш тӱҥале. Окса уло, мом ыштет, кайышым ынде. Рестораныште артык аракам огыт пу ыле. Йӱмӧ шукта, мом ышташ? Тышке-тушко ончальымат, ик компаний деке ушнаш кумылаҥым.

- Хотите, я вам сейчас стихи буду читать, - маньым.

- Да, да, давай читай…

- Но только с одним условием, за каждое стихотворение или через стихотворение нальете мне по рюмочке водочки.

Тугодым почеламут-влакым шуко пале мыле. Шижынат шым шукто, кузе руштын колтышым. Тиде пагытыште ресторанным петыраш тӱҥальыч. Номерыш пӧртылмеке, Валентин мыйым адакат приключенийыш ӱжаш тӱҥале:

- Таче Стасын сӱанже. Бирскыште ышта, 180-ше кварталыште. Айда кычал каена.

Стас мыйын йолташем улеш ыле. Ожно Йошкар-Олаште ик институтышто тунемна. Унагудым уже тӱкыленыт ыле, садлан окна гыч лектын кайышна. Коштна-коштна, кум сӱаным муын лукна, но Стасыным ышна му. Тыге мый порым ончыктышо пушеҥге дене палыме лийым. Поро воктенже осалжат коштеш. Мый кажне йӱмӧ сайын мокмырланаш тӱҥальым. Южо гана колаш шуам ыле. Икана индыралтмем деч вара рушла йылме дене почеламутым возышым:

Зачем нам пить, когда болеем,

Дошедши жизненной черты,

И часто Бога забываем,

Теряя разум до поры?

Вино - не друг. Оно скорее

Предвестник гибели всегда,

Надев на нас раба ливрею,

Приказ даёт: «Пади, душа»!

Пашам мыйын пеш ответственный, чертеж-влакым ыштем. Садлан мокмыр годым пеш йӧсӧ. Пашаште арака дене мокмырым шӧраш огеш лий. Пивым йӱамат, варажым лӱдын коштам, начальникем гына ынже шиж, шонем. Икана ик брошюрышто «Кавасе Ачана» манме кумалтышым ужын кодым. Авторжо кум гана тыглай вӱд ӱмбалне кумалат, манеш, вара тиде вӱдым йӱат, и мокмырет пыта. Чон йӧсем дене мыят 3 гана кумальым да саде вӱдетым йӱын колтышым. Шӱмемлан ласкан чучын колтыш. Слава Богу, Юмо уло, маньым. Кумалтыш мутшо тыгай ыле:

Кавасе Ачана, Тыйын лӱмет шнуй лийже, Тыйын Кугыжанышет толжо,

Тыйын кумылет мланде ӱмбалнат кавасе семынак шукталтше.

Мыланна тачысе кечылан кӱлеш киндым пу.

Кузе ме еҥ-влаклан парымыштым шӧрена, тугак мемнан парымнамат шӧрӧ.

Алгаштарымашке мемнам ит пурто, осал дечынат утаре.

Вет Тыйын Кугыжанышет , вий-куатет да чапет курым-курымашлык. Амен.

Поро ден осалым палымеке, Юмылан уже чот ӱшанаш тӱҥальым. Пашаште Николай лӱман марий рвезе мылам ик адресым кучыктыш. Тиде адрес дене Библийым заказатлаш лиеш, мане. Письмам возен колтышым да лу тылзе гыч такеш почта дене Библийым нальым. Шке семынем палем, арака порылыкат, орлыкат улеш. Туге гынат, мый Библийыште аракам йӱаш лиеш манме вер-влакым кычалаш тӱҥальым. Варарак аракам йӱмӧ годым йолташ-влак коклаште «Кавасе Ачана» кумалтышым ойлем да арака нерген Библий гыч мут-влакым ушештарем ыле.

Илен-толын, мыйым евангельский черкын погынымашышке ӱжыч. Тыште мый у илышым тӱҥалаш товатмутым пуым. Юмо мыйын языкем касарыш манмылан куанен илаш тӱҥальым. Кажне йол тошкалмаште Иисус Христос нерген ойлаш тӱҥальым. Но йолташем, Сергей лӱман, койдарымыла илышем терген нале:

- Вот теве шке Юмо нерген, Христос нерген ойлет, а шке, ме кузе йӱына, тугак мемнан дене пырля йӱат. Кунам аракам йӱметым чарнет, тунам мыят Юметлан ӱшанем.

Тиде мутлан нимогай вашмутым пуэн шым керт, кугун гына шӱлалтышым. Ушыштем тӱрлӧ шонымаш-влак пӧрдаш тӱҥальыч: «Юмо уло, Юмын Эрге уло. Мый аракам йӱам. Библийыште пагар корштымо годым йошкар аракам йӱаш кӱлеш манмым возымо. Кушто чын? Кузе йӱмым шолаш? Мыняр гана товатлышым, тунар гана мутемым кучен шым керт». Умбакыже ойлыманат огыл, адак пурен кайышым. Но тугат, вожылмым сеҥен, каласен ончем. Тӱшкагудышто пырля илыме Володя йолташ дене гармоньчо Максим павай деке каяш келшышна. Тугодым радиодиктор лияш шоненам ыле. Передача-влаклан сценарийым возымеем годым марла сем кӱлмым шижын нальым. Можыч, шонем, Максим павай полша. Яра кид дене унала каяш каньыле огыл, садлан ме кевытыш арака налаш пурышна. Лапкызе, Юмо гын але шайтан тудым пулаштарен, ик шиша олмеш кок шишам луктын шындыш. Володя дене ваш-ваш шинчашкына ончална да, ик мутымат пелештыде, кажнына ик шиша дене руалтен уремышке лекна. «Язык вет, корно ок уҥо… Мый Юмр деч шочынам… мый вор» шонымаш-влак вуйыштем пӧрдаш тӱҥальыч. Шкемым сеҥаш ыш лий, арака деке йӧратымаш сеҥыш. Павай дене мурышна, куштышна, кок шишам тыманмешке йӱын пытарышна. Логар колымо годым йӱмӧ гына шуэш, павайна эше ик шишам налын кондыш. Тидымат йӱын пытарышна.

Арака йӱшӧ – герой, тудлан теҥызат ераш гай коеш. Паваем «те йӱында, мален кайыза» мане гынат, мутшым ышна колышт. ӱдыр йолташ деке каена манын, чеверласышна. Шуко-шагал пагыт эртымеке, Инорсыш (Уфа оласе микр-н) троллейбус дене толын волышна. Тыште, веселан мутланен кайыме годым, трук ик патруль мемнам чарен шогалтыш. Мом ышташ? Мый йӱкын Юмылан кумалаш тӱҥальым, а Володя йолташем пижедылаш тӱҥале. Тыгай койышнам ужын, милиционер-влак мемнам казаматыш наҥгайышт. Корнышто, икте-весышт дене воштылалын, мыйым тупкыч вӱчкаш тӱҥальыч. Кажне вӱчкымӧ сайын мыскылен-мыскылен йодыштыльыч:

- Ну мо, Юмет полша? Иисусет полша вара?

Мыйже:

- Полша! Юмо мыйым утара! Только мыйым колтыза, эрла мылам пашашке каяш кӱлеш. Начальство пален налеш гын, мыйым паша гыч луктыт… О, Юмо, полшо мылам, тетла огым…

Казаматыште олымбал шыҥ-шыҥ темын ыле, шинчашат вер уке. Юмылан мучаш марте колтат манын ӱшанышым, но Юмо ала-молан шып лие. Мом ышташ? Лийшаш деч утлаш ок лий манын, шкемым шке лыпландараш тӱҥальым. Ну, шонем, тиде малыше-влаклан почеламут-влакым ойлем, Юмо нерген, Иисус Христос нерген каласкалем. Можыч, шонем, тыге ойлымылан Юмо мыйын языкым касара. Ойлымо семын арестант-влак помыжалташ тӱҥальыч. Иктыже даже кычкырал колтыш:

- Братцы, к нам священника подсунули!

Мыйже:

- Мый нимогай священникат омыл. Мый тендан гаяк арестант улам. Тышке логалмылан мый ынде пеш чот ӧкынем. Мый улыжат тендам лыпландарынем гына ыле.

Йӱдым йол ӱмбалне шоген эртараш логале. Эрдене 10 шагатлан мемнам Нарсудыш наҥгайышт. Тыште судья мыйын делам лудаш тӱҥале:

- Задержан за нарушение общественного порядка. Основание: очень громко молился на улице, в общественном месте. Да… Ты что, верующий?

- Да, я верю в Иисуса Христа.

- Неужели ты не мог дойти до храма? Там бы ты спокойно молился и никому не мешал бы. Если ты истинно верующий, то должен знать, что этим поступком ты бросаешь пятно на свою церковь. Неужели тебе не стыдно?

- Стыдно, я уже покаялся.

- Если во время уплатишь штраф, то дело твое мы на работу не пошлем. А теперь до свидания.

Мӧҥгышкӧ кайымем годым судьян мутшо  Юмын мутшо гай шӱмышкем керылте. Кок-кум кече эртымеке, черкыште тынеш пурышым. Тынеш пурымо годым «тошто, языкан» еҥ кола маныт гынат, мучаш марте мый колен шым шукто. Молан манаш гын, мый адакат аракаш пурен кайышым. Володя йолташем дене кум кече ончыч шочмо кечемым пайремлаш тӱҥална. Мокмыр дене колаш шуын 13-ше поликлиникышке, варажым 13-ше больницашке каяш логале. Врач-влак йӱшӧ еҥым пышташ огыт тӧчӧ, сырат. Приемный покойышто шинчымем годым палыме медшӱжар Лилия толын пурыш. Тудлан кӧра мыйым коридореш пыштышт, уке гын колем дыр ыле. Йӱдвошт Псалтирьым йӱкын лудым, Юмо полшо, утаре манын кумальым. Кенета, мыняр шагат лийын гын, ом пале, шке капем гыч лектым. Кид шумаш наре кутышышто шкемым ужымат, мыланем шуй лие. «Неужели колем мо? Ик журналыште возалтын ыле, пуйто кӧ кола, тудын чонжо кап гыч лектеш…» - тыгай шонымаш-влак тыманмешке ушыштем куржталаш тӱҥальыч. Мом ышташ? Кап корштымым уже омат шиж, шкемым веле лӱдын ончем. «Кугу Юмо, мый авамын икте гына эргыже улам. Мый колем гын, авам кузе ила, могай смысл? Мый эше рвезе улам, ӱдырымат налын омыл, илышым ужын омыл. Ончыкыжо аракам ом йӱ, только утаре гына… Капышке мӧҥгеш пурто». Тыге кумалмем деч вара Юмо мыйым эркын капышкем пуртыш. Шӱмем угыч коршташ тӱҥале, но ынде лӱдмемым чарнышым. Юмылан таум ойлаш тӱҥальым. Шочмо кечын уэш шочшо гай пашашке лектым.

Тиде случай деч вара йӱшӧ-влаклан ужмышудымо лийым. Аракам йодын толшо йӱшӧ-влакым пӧрт гыч пастырен лукташ тӱҥальым: «Ида кошт, мый тыланда обязанный омыл». Авам, тыгай койышым ужын, пеҥгыдын каласыш:

- Молла ок сыре.

- Да, ок сыре.

«Молла» тиде лӱмдылтыш. Кушеч лекмыжым ынде омат шарне, но тиде лӱмдылтышын пайдаже лие. Икана ик вере арака йӱмаште мый декем черет толын шумо годым ик пӧръеҥ, воштылалын, тыге каласыш:

- Молла аракам ок йӱ.

Йӱмем шуын гынат, кушко пурет, игылтмым чытен, мыйже пелештальым:

- Да, да, ок йӱ…

Тиде случайже кап гыч лекмем деч ончычрак лийын. Юмылан товатмутым пуымем эркын-эркын мыйым у айдемышке савыраш тӱҥале. Шкемын кум шочмо Мишик изамым айда аракам кудалте манын ӱжедаш тӱҥальым. Тудыжо май пайрем годым наркоман-влаклан макым ужаленат, мыйым шке суртышкыжо унаш ӱжӧ. Изамын пӧртшӧ деке лишеммеке, оралтыже воктене икмыняр йолташыжым ужым. Мишик мыйым ужат, каласыш:

- Те Юмылан ода ӱшане, садлан мый тендам ом йӱктӧ.

Сергей йолташемат тыште ыле. Тудыжо, чын але шаярен, пелештале:

- Мый ӱшанем, мый Юмылан ӱшанем.

- Уке, тый шояклет, мый палем тыйым.

Тугодым кап гыч лекмемлан кок тылзе шуын ыле. Аракам уже йӱмаш уке ыле гынат, тугат 50 граммым лӱдын-лӱдын подыл ончальым. Ну, шонем, таче 1-ше май, историйлан пале пагыт, таче тамакым шолем. Каласымем гаяк лие, таче мартенат ом шупш. Но арака дене каласымем семын ыш лий, ик-кок ий  изин-изин подыльым. Колымаш деч лӱдмаш, Юмылан товатмутым пуымаш шке пашажым ыштышт. Мый эркын-эркын айык еҥыш савырнышым. Черкыште аракам йӱдымӧ еҥ-влакым ужымат, эше чот кумылаҥым. Да эше Иисус Христосын лӱмжым яндарын кучаш мутым пуэнам ыле. Кӧ мом манеш, мый Юмын Эрге Христос полшыш манын каласем, молан манаш гын, Юмын Эрге могай койышан лийын, мыят Тудын гаяк лияш тыршем. Тудо вет мыйын языкым Шке ӱмбакше налын, садлан кузе мый Тудым шӱлыкаҥдем. Шукерте огыл арака нерген такмакым шонен луктым:

… Сита ынде, сита ынде

Арака ден аҥыргаш,

Юмын илыш вӱдшым налын,

Кӧргынам кӱлеш темаш…

Сита ынде, сита ынде

Икте-весыдам мокташ,

Айтса ынде тӱҥалына

Юмым ме моктен мураш…

Пытартышлан, кӧн интересше уло, тудо тек мыйын «Иялан вуйдам ида пу» статьямым лудшо. Тенийсе ий – наркоманий, алкоголизм да тамак шупшмаш ваштареш кучедалмылан лӱмлымӧ ий. Садлан кӧ тиде чер-влак дене черан улеш, тек тудо шке илышыжым терген налже. Аяр деч утлаш шуко средство огеш кӱл, только желаний ден тыланымаш веле кӱлыт. Тиде уло гын, Юмо полша.

Опубликовано было с сокращениями в газете «Чолман»

г. Нефтекамск